کرامت انسانی – پیش از راه اندازی مدارس امروزی، کار آموزش و سوادآموزی به کودکان و نوجوانان بر عهده مکتب خانه ها بود. فضاهای آموزشی که تفاوت های بسیاری با مدارس امروزی دارند. این مکتب خانه ها توسط فردی موسوم به ملا یا میرزا یا مکتبی اداره می شد که کار درس دادن به دانش آموزان را هم برعهده داشت.
روایت جالبی از مکتب خانه ها در شاهرود در کتاب تاریخ جامع شهرستان شاهرود به قلم محمدعلی شفیعی ذکر شده که بازخوانی آن خالی از لطف نیست متنی که در ادامه می خوانید از این کتاب برگرفته شده است:
قبل از تاسیس مدارس جدید، شاهرود فقط مکتب داشت. مکتب عبارت از اطاقی بود سه در چهار مترمربع، که شاگردان دور تا دور آن بر روی تشکچه هایی که از منزل آورده بودند می نشستند و معلم مکتبی هم بالای اطاق می نشست.
پنج نفر، پنج نفر بچه ها را درس می داد گاهی هم پنج شش نفر از بزرگترها را درس می داد و انها هم هر کدام پنج نفر دیگر را درس می دادند، اما معلم بر کار آنها نظارت داشت شاگردان کتاب داشتند و بر روی کاغذ و لوح مشق می نوشتند.
لوح صفحه ای فلزی و چهارگوش مربع مستطیل شکلی بود که روی آن مشق می نوشتیم و پس از پر شدن آنرا می شستیم و در آفتاب خشک می کردیم و باز روی آن می نوشتیم و در این اواخر بود که به واسطه وفور و ارزانی کاغذ لوح کم کم متروک شد.
مکتب ملا احمد روغنی در تکیه بیدآباد بود در وسط مکتب چاله ای بود که شاگردان موظف بودند همه روزه هیزم بیاورند و در آن چاله آتش می کردند و در میان دود و دم درس می خواندند مکتب سید عرب در حدود مدرسه بازار بود سید آدم خارق العاده ای بود چشم های قوی داشت و در غره هر ماه هلال ماه را از همه زودتر می دید و مردی بسیار تیزبین بود و اظهاراتش را برای مجتهدین حجت می دانستند خصوصاً در تعیین روز اول ماه شوال؛
مکتب خانه آخوند هم روایت جالبی دارد. در باغزندان مکتبی به نام مکتب «جناب آخوند» بود. آخوند تویه درواری چهل شاگرد داشت [که تا] سال 1314 شمسی دایر بود.
درس از صبح بود تا غروب، بچه ها برای ظهر ناهار می آودند نصف را آخوند می گرفت و نصف را خودشان می خوردند مکتب دخترانه هم بود به نام مکتب دخترانه ملاعملی؛ ملا عمو علی بیست شاگرد داشت و دخترش [هم] درس می داد. ملاخورد و مکتب شیخ محمد ترابی، مکتب شیح عبدالحسین رئیس و مکتب جناب آقا و… از مدارسی بود که در شاهرود طرفدار و علاقمندانی داشت.
در یکی از مکتب های شاهرود مکتب داری بود که با باد فتق داشت بچه ها به این موضوع پی برده بودند و پنهانی از باغ یا منزلشان چوب انجیر می آوردند و به مجرد اینکه مکتب دار غافل می شد چوب ها را در منتقل یا بخاری می انداختند و بو و دود این چوب ها که بلند می شد موجب ناراحتی و درد برای مکتب دار می شد بعضی وقت ها هم شدت آن به حدی بود که مدرسه را واگذار می کرد و می رفت!
اولین مدارس
اولین مدرسه به سبک جدید به همت امیراعظم حاکم شاهرود تاسیس و افتتاح شد. این مدرسه چهار کلاس داشت و تحت نظر معلمان مبرزی اداره می شد شاگردان آن هم به صورت ثابت چهل نفر بودند در آخر سال که 12 الی 15 نفر فراغ التحصیل می شدند
دبستان همین قدر شاگرد جدید می پذیرفت و خود امیراعظم به امور این مدرسه نظارت مستقیم داشت و به شاگردان ناهار و شام و لباس می داد. هفته ای یک مرتبه آنها را به حمام و هر 15 روز یک مرتبه به سلمانی می بردند.
معلومات شاگردان پس از چهار سال بسیار خوب بود و در دبستان کارگاه هایی بود که استادان مجرب در ساعاتی معین شاگردان را تعلیم می دادند، کارگاه های عبا بافی، نساجی، و … در تابستان بعد از ظهرها مدرسه تعطیل بود ولی شب شاگردان برای شام خوردن به مدرسه می آمدند و در تمام ایام سال، شاگردان شب را به منزل می رفتند. اما اولین مدرسه دولتی پسرانه شاهرود در 1297 به نام مدرسه شماره یک شاهرود تاسیس شد.
در سال 1304 شاهرود فقط یک مدرسه چهار کلاسه دولتی داشت. در سال 1305 یک کلاس پنجم ابتدایی دایر شد. در سال بعدش مدرسه ابتدایی شماره دو پسران شاهرود افتتاح شد.
در سال 1307 کلاس ششم ابتدایی و مدرسه دختران تاسیس شد و در این سال سازمان فرهنگ شاهرود عبارت بود از: یک مدرسه شش کلاسه پسران، یک مدرسه یک کلاسه دولتی پسران یک مدرسه سه کلاسه بسطام، یک مدرسه در قلعه نو، یک مدرسه در میامی، دو کلاس اکابر شبانه، مدرسه ملی نصرتیه و مدرسه دخترانه اشرفیه که از دولت کمک خرج می گرفتند جز مدسه اخیر الذکر، همه پسرانه بودند.
عجیب این است که از اول معلمان با سواد متشخصی گردانندگان فرهنگ این شهر بودند که از پس از انتقال از شاهرود متصدی مقامات مهم کشوری شدند. فقیه سعید حبیب یغمایی استاد و شاعر و دانشمند و میر مجله یما، احمد داودی دادستان استان نهم کشور، سید محمد فروزان استاد دانشگاه، آقای عبدالعلی گویا رئیس دانشگاه کرمانشاه، مرتضی مدرسی مدیرکل اوقاف، عبدالعلی داودی مدیرکل در وزارت آموزش و پرورش، و بالاخره فقید سعید محمد حسن مهاجری و اقبال یغمایی نویسندگان توانا از این جمله بودند.
در سال 1312یک دبیرستان ملی در شاهرود تاسیس شد که بعد ها دولتی شد. و به نام دبیرستان ایرانشهر موسوم گردید. در سال 1322 یک باب دانشسرای مقدماتی در شاهرود افتتاح شد که دو سال هم دوام داشت از سال 1326 دبیرستان شش کلاسه در شاهرود دایر شد که دیپلمه های آن هم به دانشکده های ایران راه یافتند
مقارن سال های 1354 مدرسه عالی معدن در حد فوق دیپلم کار خود را شروع کرد و شعب دانشکده های مختلف بعد از انقلاب در شاهرود تاسیس گردیدند.
در خاتمه از برخی معلمان دلسوز شاهرودی تشکر می کنیم که در زمره آنها می توان نام سید اسماعیل شیرازی، سید عباس تبادکانی، منتخب السادات جندقی، شیخ حسن تهرانی، ادیب یغمایی، محمود زاده، سید جعفر جعفری، امیر الادباء، میرزا حسن خان هدایتی، شیخ عیدالحسین رئیس، محمد حسن جلالی، سید علی نصرتی، شیخ اسماعیل عجم زمانی، سید یحیی ضیائی، سید محمد رجایی، شعبانعلی خالقی و … را ذکر کرد.
