بحران آب؛ ابعاد، پیامدها و راهکارهای اساسی

محمد مهدی کریمی – مدیر مسئول کرامت انسانی؛ وضعیت کنونی منابع آبی ایران در آستانه یک بحران جدی قرار دارد. داده‌های علمی نشان می‌دهد میانگین بارش‌های سالانه کشور از حدود ۲۵۰ میلیمتر در دهه‌های گذشته به کمتر از ۲۰۰ میلیمتر کاهش یافته است. این کاهش ۲۰ درصدی بارندگی‌ها در کنار افزایش دمای حدود ۱.۵ درجه‌ای، چرخه هیدرولوژیکی کشور را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
از نظر علمی، شاخص فالکن مارک نشان می‌دهد ایران سالهاست از مرز تنش آبی گذشته و وارد مرحله کمبود مطلق آب شده است. میزان برداشت از منابع آب تجدیدپذیر به ۸۰ درصد رسیده که بسیار بالاتر از استاندارد ۴۰ درصدی سازمان ملل است. این وضعیت باعث شده بسیاری از دشت‌های کشور با پدیده فرونشست مواجه شوند. به عنوان مثال، دشت تهران سالانه ۳۶ سانتیمتر نشست می‌کند که یکی از بالاترین نرخ‌های جهانی محسوب می‌شود.
این وضعیت باعث شده در بسیاری از مناطق کشور، به ویژه در دشت‌های مهمی مانند تهران و اصفهان، زمین سالانه چندین سانتیمتر نشست کند. رودخانه‌ها و تالاب‌های بسیاری که زمانی پرآب بودند، امروز با مشکل خشکی مواجه شده‌اند. این تغییرات نه تنها بر طبیعت، بلکه بر زندگی روزمره مردم هم تأثیر گذاشته است.
در بخش کشاورزی که ۹۲ درصد مصرف آب کشور را به خود اختصاص داده، بازدهی آبیاری تنها ۳۵ درصد است. این به آن معناست که ۶۵ درصد آب مصرفی در این بخش به هدر می‌رود. روش‌های سنتی آبیاری مانند غرقابی که قدمتی صدساله دارد، هنوز در بسیاری از مناطق کشور رایج است. از سوی دیگر، تغییر الگوی کشت و افزایش سطح زیر کشت محصولات پرآب‌بر مانند هندوانه و برنج در مناطق خشک، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است.
درگیری‌های محلی بر سر آب در استان‌هایی مانند اصفهان، خوزستان و سیستان و بلوچستان به پدیده‌ای عادی تبدیل شده و امنیت اجتماعی را تهدید می‌کند. کارشناسان هشدار می‌دهند اگر این وضعیت ادامه یابد، ممکن است شاهد ناآرامی‌های گسترده‌تری باشیم.
بحران آب همچنین پیامدهای عمیق و چندبعدی دیگری نیز داشته و دارد که زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار داده است. در حال حاضر ساکنان ۱۷ استان کشور با مشکلات جدی در تأمین آب شرب سالم روبرو هستند که این مسئله سلامت عمومی را به مخاطره انداخته و منجر به افزایش بیماری‌های ناشی از آب آلوده شده است. از جنبه اجتماعی، آمارهای رسمی نشان می‌دهد حدود ۴ میلیون نفر از هموطنان ما به دلیل خشکسالی‌های پی در پی مجبور به ترک محل زندگی خود شده‌اند که این مهاجرت‌های اجباری، چالش‌های اجتماعی جدیدی را ایجاد کرده است. در دهه گذشته حدود ۱.۵ میلیون نفر به دلیل خشکسالی‌های پی در پی مجبور به ترک روستاها شده‌اند. این مهاجرت‌ها مشکلات اجتماعی جدیدی مانند حاشیه‌نشینی و بیکاری را ایجاد کرده است.
از منظر اقتصادی، خسارات ناشی از خشکسالی در پنج سال گذشته از مرز ۲۰ میلیارد دلار گذشته که این رقم معادل حدود ۱۰ درصد بودجه سالانه کشور است. این خسارات بیشتر متوجه بخش کشاورزی و دامپروری بوده و معیشت میلیون‌ها خانوار روستایی را تحت تأثیر قرار داده است. در بعد زیست‌محیطی، وضعیت به مراتب نگران‌کننده‌تر است، چرا که بررسی‌ها نشان می‌دهد ۷۰ درصد از تالاب‌های ارزشمند کشور که نقش حیاتی در تعادل اکوسیستم دارند، در معرض خشکی کامل قرار گرفته‌اند.
برای مواجهه با این بحران گسترده، نیازمند اجرای مجموعه‌ای از راهکارهای علمی و عملی هستیم. در بخش کشاورزی که بیشترین سهم مصرف آب را دارد، باید راندمان آبیاری را از طریق توسعه سیستم‌های تحت فشار و هوشمند به ۶۵ درصد افزایش دهیم. این کار مستلزم اصلاح الگوی کشت بر اساس پتانسیل‌های آبی هر منطقه و آموزش گسترده کشاورزان است. در حوزه صنعت و شرب، احداث ۲۰۰ تصفیه‌خانه مدرن تا سال ۱۴۱۰، بازیافت ۵۰ درصد پساب‌های صنعتی و کاهش تلفات شبکه توزیع آب شرب به ۱۵ درصد از اولویت‌های اساسی است.
توسعه فناوری‌های نوین از جمله احداث نیروگاه‌های نمک‌زدایی در استان‌های ساحلی، استفاده از سامانه‌های هوشمند پایش مصرف و ترویج روش‌های نوین مانند کشت گلخانه‌ای می‌تواند کمک شایانی به مدیریت این بحران کند. از سوی دیگر، تقویت حاکمیت آب از طریق ایجاد نظام یکپارچه مدیریت منابع آب، نظارت جدی بر چاه‌های غیرمجاز و جلب مشارکت‌های مردمی در حفاظت از منابع آب ضروری است. اجرای موفقیت‌آمیز این راهکارها مستلزم عزم ملی، همکاری بین‌بخشی و مشارکت فعال تمامی ذینفعان است.