ایران غایب بزرگ «کریدور زنگ زور»
تحلیل ابعاد توافق زنگ زور و راهکارهای آینده موضوع یادداشتی با قلم محمد مهدی کریمی مدیر مسئول کرامت انسانی است که در ادامه آن را مطالعه می کنید
محمد مهدی کریمی، کرامت انسانی : توافق اخیر میان کشورهای آذربایجان، ارمنستان و ایالات متحده بر سر کریدور زنگ”زور”، تحولات جدیدی را در منطقه قفقاز به وجود آورده است. این کریدور به عنوان یک مسیر ترانزیتی مهم برای ارتباطات اقتصادی و تجاری در نظر گرفته میشود. اما عدم حضور ایران در این مذاکرات، نگرانیهای جدی را در خصوص منافع ملی این کشور ایجاد کرده است. این مقاله به تحلیل ابعاد مختلف توافق زنگ”زور” و تأثیر آن بر ایران میپردازد و راهکارهایی برای احیای حقوق و مزایای از دست رفته ارائه میدهد.
حضور آمریکا در منطقه زنگ”زور” به عنوان یک عامل کلیدی در تحولات ژئوپلیتیکی و امنیتی و تنش زای این ناحیه تلقی میشود. ایالات متحده با هدف تقویت نفوذ خود در قفقاز و مقابله با قدرتهای منطقهای مانند روسیه و ایران، به دنبال ایجاد روابط نزدیکتر با کشورهای آذربایجان و ارمنستان است. این رویکرد تنها به تأمین منافع اقتصادی و سیاسی آمریکا کمک میکند، و شاید به زعم آمریکا بهعنوان یک ابزار برای توازن قوا عمل میکند، اما به احتمال زیاد در آینده تنش ها را افزایش می دهد.
امنیت منطقه زنگزور تحت تأثیر چندین عامل قرار دارد. اولاً، وجود کریدور زنگزور به عنوان یک مسیر ترانزیتی جدید، فرصتی برای گسترش همکاریهای اقتصادی و تجاری میان کشورهای منطقه فراهم میآورد، اما در عین حال ممکن است، تنشها را نیز افزایش دهد. ثانیاً، حضور نظامی و سیاسی آمریکا شاید بتواند به کاهش تهدیدات امنیتی ناشی از رقابتهای ژئوپلیتیکی بین قدرتهای بزرگ کمک کند. با این حال، این حضور همچنین ممکن است موجب واکنش منفی از سوی ایران و روسیه شود که به دنبال حفظ نفوذ خود در منطقه هستند.
عدم دعوت ایران به مذاکرات مربوط به کریدور زنگ”زور” میتواند به عنوان نقض اصول حقوق بینالملل تلقی شود. ایران به عنوان یکی از همسایگان اصلی این کریدور، حق دارد که در تصمیمگیریهای مرتبط با مرزهای خود و مسیرهای ترانزیتی که بر آن تأثیر میگذارد، مشارکت داشته باشد. این موضوع نه تنها به چالشهای حقوقی منجر میشود بلکه نشاندهنده عدم احترام به حاکمیت ملی ایران نیز هست.
با عدم حضور ایران در این توافق، مزایایی دسترسی بهتر به بازارهای منطقهای که فرصتهای تجاری با کشورهای همسایه است، برای کشومان، کاهش می یابد. این زیان ها شامل سناریوهای زیر است:
حجم تجارت پیشبینیشده
با ایجاد کریدور زنگزور، آذربایجان و ارمنستان به یکدیگر و همچنین به دیگر کشورها مانند ترکیه و گرجستان متصلتر خواهند شد. این امر میتواند منجر به افزایش حجم تجارت میان این کشورها شود. ایران که به عنوان یک همسایه نزدیک و شریک تجاری بالقوه شناخته میشود، ممکن است از این فرصتها محروم بماند. برآوردها نشان میدهند که اگر ایران نتواند به طور مؤثر در این کریدور مشارکت کند، ممکن است حدود 20-30 درصد از حجم تجارت خود با آذربایجان و ارمنستان را از دست بدهد.
هزینههای ترانزیتی از دست رفته
توافق زنگزور میتواند هزینههای ترانزیتی برای کالاهایی که از طریق ایران عبور میکردند را افزایش دهد. با توجه به اینکه کریدور جدید ممکن است مسیرهای کوتاهتری را فراهم کند، هزینههای ترانزیتی ایران نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. برآوردها نشان میدهند که ایران ممکن است سالانه تا حدود 100 میلیون دلار از درآمدهای ترانزیتی خود را از دست بدهد.
تأثیرات منفی بر صنایع داخلی
کاهش حجم تجارت و درآمدهای ترانزیتی میتواند تأثیرات عمیقی بر صنایع داخلی ایران بگذارد. صنایع وابسته به صادرات، مانند صنعت پتروشیمی و فولاد، ممکن است با کاهش تقاضا مواجه شوند. همچنین، کاهش درآمدهای دولت ناشی از مالیاتها و عوارض مرتبط با تجارت نیز موجب کاهش سرمایهگذاری در پروژههای زیرساختی خواهد شد. تخمین زده میشود که صنایع داخلی ممکن است تا حدود 15-20 درصد از ظرفیت تولید خود را به دلیل کاهش تقاضا و رقابت نابرابر از دست بدهند.
دلایل اصلی از دست رفتن حقوق و مزایا شامل ضعف دیپلماسی فعال که عدم توانایی در ایجاد ائتلافهای مؤثر با دیگر کشورها را نشان میدهد، رقابتهای ژئوپلیتیکی که فشارهای بینالمللی و رقابت با قدرتهای دیگر مانند ترکیه و روسیه را شامل میشود و سیاستهای داخلی ناپایدار که چالشهای داخلی سیاسی مانع از اتخاذ سیاستهای مؤثر خارجی میشود، هستند.
برای احیای حقوق از دست رفته، ایران میتواند اقدامات زیر را انجام دهد:
تقویت روابط دیپلماتیک از طریق ایجاد کانالهای ارتباطی با کشورهای همسایه برای مذاکره درباره منافع مشترک، توسعه زیرساختها با سرمایهگذاری در پروژههای زیرساختی که بتوانند موقعیت اقتصادی ایران را تقویت کنند و مذاکرات مجدد درباره کریدور زنگ”زور” از طریق تلاش برای ورود به مذاکرات جدید یا ایجاد توافقات دو یا چندجانبه با کشورهای همسایه.
در نهایت، توجه به نقش بازیگران بینالمللی مانند آمریکا در این توافق مهم است؛ چراکه ممکن است اهداف خاصی مانند اهداف نظامی را دنبال کنند که بر منافع ایران تأثیر بگذارد. همچنین بررسی تاریخچه روابط ایران با آذربایجان و ارمنستان میتواند روشنکننده زمینههای فرهنگی و تاریخی باشد که بر تعاملات کنونی تأثیر دارد. توافق زنگ”زور” بدون شک تأثیرات عمیقی بر وضعیت جغرافیایی و اقتصادی منطقه خواهد داشت. عدم حضور ایران در این مذاکرات نه تنها تهدیداتی برای منافع ملی کشورمان ایجاد کرده بلکه ضرورت بازنگری در سیاستها و دیپلماسی خارجی را نمایان ساخته است. با اتخاذ رویکردهای مناسب، ایران میتواند ضمن احیای حقوق خود، نقش مؤثری در تحولات آینده منطقه ایفا کند.
